پایان نامه با واژه های کلیدی استرس، جنوب ایران، خلیج فارس

میرسد و بعضی هم فاقد پوشسنگاند؛ مانند گنبدنمکی قم که در شمال ارتفاعات زنگار منطقه قم قرار دارد و فاقد پوشسنگ است. پوشسنگ‌ها معمولا از سنگ‌های آهکی، ژیپس و انیدریت تشکیل شدهاند و در برخی موارد حاوی ذخایری از مواد گوگردی می‌باشند.
شکل 2-2- پوشسنگ در گنبدنمکی و اجزاء آن.
2-9-اشکال متنوع گنبدنمکی
از نظر جکسون و تالبوت (1986)، ساختمان‌های نمکی ممکن است به صورت تاقدیس نمکی (salt anticlines)، بالش نمکی (salt pillow)، برجستگی‌های تیغه مانند نمکی (salt ridges)، امواج نمکی (salt waves)، استوکهای نمکی (salt stocks) و غیره باشند (شکل 2-3). وقتی ارتباط ستون صعود کننده نمک با لایه تغذیه کننده قطع شود، در این حالت به آن Detached Diaper می‌گویند. دیواره بسیاری از گنبدهای نمکی دارای شیب زیاد در حدود 80 تا 90 درجه به طرف خارج است. گنبدهای متقارن کمیاب‌اند و اغلب گنبدها نامتقارن و شیب دیوارهها در جهتهای مختلف، متفاوت است. مقطع بیشتر گنبدهای نمکی نزدیک به دایره و در بعضی از گنبدها بیضی شکل است. گسترش افقی گنبدها نیز بسیار متغیر و اغلب چندین کیلومتر می‌باشد (جکسون و تالبوت، 1986).
شکل 2-3- نمودار انواع مختلف ساختارهای نمکی. مراحل تکامل ساختاری
گنبدنمکی، از چپ به راست: تاقدیس نمکی، بالش نمکی، استوک نمکی، دیوار نمکی.
2-10-پدیده‌های مؤید جریان و شکلپذیری نمک در گنبدهای نمکی
گاهی اوقات توده نمک به صورت خمیرهای گرم به طرف بالا حرکت کرده و از طریق گسلها راه خود را به بیرون باز می‌کند و مانند گدازه بر روی دامنهها شروع به حرکت می‌کند؛ در اینصورت به آن اصطلاحا یخچال نمکی یا نمکشار می‌گویند.
حرکت نمک به صورت یخشار در اطراف گنبد، انحنا وگنبدی شکل شدن طبقات روی نمک در گنبدهایی که نمک آنها هنوز به سطح زمین نرسیده‌اند، و وجود کلاهک یا پوش‌سنگ (cap rock) بر روی گنبدهای نمکی، همگی از نشانههای جریان و تحرک نمک می‌باشد. بسیاری از گنبدهای نمکی موجود در ایران به دلیل شرایط تکتونیکی و خاصیت بویانسی نمک فعال بوده و در حال بالا آمدن می‌باشند. این پدیده به صورت جریان نمکشاری نمک و سرازیر شدن به روی دامنههای کناری در بسیاری از گنبدها از جمله کرمستج، دوآبی، چاه مسلم دیده می‌شود. گنبدهای جناح، پل، فینو و چاهل نیز از گنبدهای فعال محسوب می‌شوند؛ چاهل یک گنبد جوان است و هم اکنون به شدت فعال می‌باشد (بوساک، 1998). گنبدنمکی کوه نمک در قم، فعالترین گنبد در ایران بوده که سرعت رشد آن در سال حدود 2 میلیمتر گزارش شده‌است (آلا11، 1974).
2-11-تکتونیک و ارتباط آن با گنبدهای نمکی
پیچیدهترین مسئله در رابطه با حدود 200 گنبدنمکی در خلیج فارس و رشته کوههای زاگرس درجنوب ایران، مورفولوژی بی همتای آنها در جهان است. در رشته کوههای زاگرس، ناهنجاریهای ساختمانی، اغلب با الگوهای پراکندگی رخساره های مشابه همراه است. در بخش شرقی ناحیه، ظهور گنبدهای نمکی با سن اینفراکامبرین، الگوهای ردیفی یکسانی را نمایش می‌دهد. چنین روندهایی هیچ رابطه ژنتیکی آشکاری با چین‌خوردگی‌های ترشیری که عامل کمربند چین‌خورده زاگرس کنونی است، ندارد امّا تا حدودی وابستگی گنبدها را با شکستگیهای خطی پیسنگی که در عکسهای هوایی و تصویری لندست قابل مشاهده هستند، نشان می‌دهد. خم شدن تاقدیسها در قسمت سنگ‌های مستعد، در ترکیب با گسل‌های امتداد لغز فرعی و جابجاییهای افقی بخش‌های ساختاری چین‌خورده، به شدت اشاره به حضور این گسل‌های پی‌سنگی دارد. گنبدهای نمکی که پوش‌سنگ‌های با ضخامت حدود 10000 متر را سوراخ کرده‌اند، به روی پلتفرم عربی، در امتداد با گسل‌های پی‌سنگی ناحیه ای پراکنده شده‌اند (شکل 2-4). ناحیه رخنونهای دیاپیری، به وسیله خطواره عمان در شرق و گسل کازرون در غرب احاطه شدهاند. در بعضی از گنبدهای نمکی تکههایی از پیسنگ، به روی سطح زمین بالا آمده است. این قطعات به وسیله صعود چرخشی سازند نمکی هرمز، به سطوح کنونی و پیشین منتقل شدند. ویژگی های مرتبط با تکتونیک پیسنگ و درک نقش آنها در کنترل و اصلاح فرایندهای زمین‌شناسی، در تحقیق به روی تجمعات هیدروکربنی در این ناحیه، کمک مهمی محسوب می‌شود. به هر حال در راستای مطالعه گنبدهای نمکی در گستره زاگرس، گسل‌های پی‌سنگی جدیدی در رابطه با این گنبدها شناسایی شده که می‌توان زلزلههای متعدد در قرن اخیر را به آنها نسبت داد (رهنماراد و همکاران، 2009).
شکل 2-4- پراکندگی گنبدهای نمکی جنوب ایران در ارتباط با گسل‌های پی‌سنگی
و فرعی منطقه (رهنماراد و همکاران، 2009).
تروشیم12 (1960) بیان کرد که اکثر حرکات نمک را می‌توان با دو اصطلاح Halotectonic و Halokinetic توضیح داد. Halotectonic شامل عملکرد استرسهای فشارشی مماسی بر روی یک ستون چینه‌شناسی می‌شود که دارای یک لایه نمکی نیز باشد. Halokinetic یک فرایند آیزواستاتیک است که شامل موقعیت عدم ثبات ثقلی در زمانی که یک ستون با چگالی بیشتر در بالای یک لایه نمکی با خاصیت غوطهوری قرار می‌گیرد، می‌شود. با توجه به مشاهدات صحرایی، مطالعه مدلها و شواهد لرزهای، حرکات دیاپیری و رو به بالای نمک می‌تواند ناشی از دلایل زیر باشد:
1- تغییرات جانبی در چگالی رسوبات مستقر در بالای نمک که می‌تواند ناشی از تغییرات ضخامت باشد.
2- گسستگی در کف یا سقف نمک به دلیل عملکرد گسلها.
3- گسلخوردگی پس از نهشته شدن نمک که می‌تواند استرس رو به بالایی را از طریق نمک زیرین ایجاد کند.
4- استرسهای فشارشی تکتونیکی که می‌تواند ناشی از حرکات صفحات تکتونیکی یا تکونیک نوسانی باشد.
5- اعمال استرسهای جانبی در لایه‌های نمکی (Jenyon, 1986).
2-12-ساختهای ایجاد شده پیرامون گنبدهای نمکی
– ایجاد گسل‌های عادی با شبکه شعاعی و موازی؛ به طور کلی گسلخوردگی به صورت دسته گسل‌های مختلف در جهات متنوع رخ می‌دهد.
– لایه‌های کج شده بالای گنبدها که اغلب تشکیل تاقدیس میدهند.
– چینهای فشرده و تنگ در داخل گنبدها با سطح محوری عمودی.
– ناودیسهای حاشیهای که اطراف گنبدهای نمکی دیده می‌شوند (شکل 2-5).
شکل 2-5- تشکیل یک ناودیس حاشیهای و سپس یک تاقدیس در اطراف گنبدنمکی.
2-13-پراکندگی گنبدهای نمکی در جهان
طبق برخی گفتهها، نخستین بار گنبدهای نمکی در سال 1862 در ایالات متحده آمریکا کشف شدند. از آن زمان تاکنون بیش از 300 گنبدنمکی در این منطقه کشف شده‌است (مورای13، 1965و 1966). اما پراکندگی گنبدها در جهان و به خصوص منطقه خاورمیانه (بیش از 200 عدد) بسیار زیاد است. بر اساس آمار، بیش از 300 عدد در کرانه خلیج مکزیک، بیش از 200 گنبد در دریای شمال و حدود 200 گنبد در شمال آلمان وجود دارد (تروشیم، 1960)، حدود 200 گنبد نیز در دریای مدیترانه کشف شده‌است (اوینگ و ریان14، 1966)؛ به علاوه در اسپانیا، فرانسه، استرالیا، کوبا، شیلی، آنگولا، شوروی سابق و … نیز مواردی مشاهده شده‌است. بزرگترین حوضه‌های تبخیری شناخته جهان عبارتند از: خلیج مکزیک، حوضه Elk point کانادا و حوضه دریای شمال در آلمان (شکل 2-6).
شکل 2-6- پراکندگی حوضه‌های تبخیری دنیا.
2-14-گنبدهای نمکی ایران
در ایران، در سه منطقه جنوب (خلیج فارس) و جنوب غربی (واقع در کمربندهای چین‌خورده زاگرس)، ایران مرکزی (در نواحی قم و سمنان)، ناحیه مکران وجنوب شرق و نیز در شرق کرمان گنبدهای نمکی مشاهده شدهاند (شکل 2-7). برخی از جزیرههای ایرانی در خلیج فارس، مانند جزیره هرمز، ابوموسی، لارک، هنگام و فرور، به طور کل یک گنبدنمکی هستند. یکی از گنبدهای معروف در این ناحیه، نمکدان قشم است که در حاشیه جنوب غربی جزیره واقع شده‌است. در استان هرمزگان گنبدهای نمکی متعدد با ابعاد گوناگون پراکنده است. از جمله مهمترین این گنبدها می‌توان به گنبدنمکی گچین، پل، انگوران، بستانه و حمیران (بندر لنگه) و سیاهو اشاره کرد.
به غیر از موارد مذکور، بیرونزدگیهایی از نمک در شمال غرب کرمان وجود دارد که به آن سری دزو و یا سازند راور می‌گویند (اشتوکلین، 1961). این سازند در واقع مخلوطی از سنگ‌های رسوبی و آتشفشانی است که ساخت دیاپیر مانند داشته و بر اساس مشخصات ظاهری و بررسی رخساره ها، سازند راور را معادل سری هرمز می دانند (فریده حلمی، 1379). در این سری سنگ نمک دیده نشده ولی گچ که قسمت اعظم آن خرد شده‌است، دولومیت به رنگهای مختلف همراه با لایهها یا عدسیهایی از چرتهای صورتی یا خاکستری، آهک، ماسه‌سنگ میکادار و کوارتزیت سفید وجود دارد. به عقیده اشتوکلین، سازند راور یک تشکیلات نمکی واقعی است و سری دزوی گچدار در شرق به طور جانبی به سازند نمکدار راور و در غرب به سازند دولومیتدار ریزو ختم می‌شود (درویش زاده، 1370).
در استان سمنان گنبدهای نمکی فراوانی (حدود 40 عدد) وجود دارد که به عقیده گانسر (1959)، جکسون و همکاران (1991) از جالبترین انواع موجود در دنیا می‌باشند. تمام این گنبدها بیش از 100 متر از زمینهای اطراف خود بالاتر آمدهاند و عموما بیش از 8 کیلومتر قطر دارند. سنگ‌های احاطهکننده آنها از نوع مارن و ماسه‌های مارنی بوده و در کنتاکت نمک‌ها لایه‌هایی از ژیپس وجود دارد که تقریبا به حالت قائم درآمدهاند. در داخل برخی از گنبدها، سنگ‌های آتشفشانی و نفوذی نیز دیده می‌شود که در گنبدهای مختلف ترکیبهای متفاوت دارند. در سطح ناحیهای سنگ‌های آذرین منشاء گابرویی دارند. گنبدهای نمکی گستره جنوب سمنان (کویر نمک) اکثرا دارای دو نوع هسته تبخیری می‌باشند که در بعضی از آنها سنگ گچ به صورت هالهای در اطراف نمک قرار گرفته‌است. از این رو این گنبدها را می‌توان گنبدهای ترکیبی نمک نامید؛ اشتوکلین آنها را گنبدهای مختلط نامیده است. علیرغم وجود ابهام در سن دقیق برخی از گنبدهای نمکی استان سمنان، واضح است که در هر صورت منبع تغذیه نمک در این گنبدها، نمی‌تواند خارج از سه سازند ائوسن-الیگوسن، رسوبات قرمز پایینی و رسوبات قرمز بالایی باشد. روند گسل‌های تراستی که در طول آنها مقادیر زیادی نمک تزریق شده‌است، کم و بیش شمال شرقی است؛ چنان که حجمهای بزرگ نمک در طول گسل شمالی کبوتردره، غرب بنکوه و هسته تاقدیس عبدلآباد به بیرون راه پیدا کرده‌اند. در مارنها و ماسه‌سنگ‌های قرمز رنگ الیگوسن در کوه نمکدان، عدسیهای کوچکی از نمک به همراه گچ درست شده‌است که در گذشته مورد بهره‌برداری واقع شده؛ هم اکنون نیز به جز چند معدن محدود بقیه نمک‌ها مورد مصارف صنعتی قرار می‌گیرند. نهشته های نمکدار استان سمنان به ترتیب در مناطق گرمسار-ایوانکی، ده نمک، سمنان، سرکویر و میامی پراکندهاند که موقعیتهای چینه‌شناسی آنها با هم متفاوت است. از جمله این گنبدها، گنبدنمکی ملحه است که معدن نمک آن در حال استخراج می‌باشد. در استان قم نیز می‌توان به گنبدهای نمکی یزدان، طغرود وشیخ حاجی اشاره کرد. گنبدنمکی یزدان در کوه یزدان، در شمال غربی قم و جنوب کوه نمک واقع است.
شکل 2-7- مناطقی از ایران که در آن دیاپیرهای
نمکی حضور دارند (مارتین جکسون، 2004).
2-15-گنبدهای نمکی زاگرس
پراکندگی گنبدهای نمکی در جنوب ایران یکنواخت نیست و در دو گستره گرد آمدهاند؛ یکی بندرعباس-سروستان (شیراز) که 101 گنبد و دیاپیر را شامل می‌شود و دیگری گستره جنوب کازرون است که تنها 14 گنبد دارد (تنگستانی، 1372) (شکل 2-8).
شکل 2-8- پراکندگی گنبدهای نمکی جنوب ایران
(احمدزاده هروی و همکاران، 1991).
2-16-گسل‌های مرتبط با رخنمون گنبدهای نمکی در زاگرس
2-16-1-راندگی اصلی زاگرس
راندگی اصلی زاگرس از شمال بندرعباس تا ناحیه مریوان، به طول 1350 کیلومتر امتداد دارد. این مسیر

این نوشته در No category ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید