بررسي تغييرات فصلي رژيم غذايي ماهي گل خورك Periophthalmodon schlosseri براساس شاخص وقوع، درسواحل جزر و مدي خور سماعيلي درماهشهر

٩٢

زينب السادات محمدپور1، سيد محمدباقرنبوي2، سيمين دهقان مديسه3
1- دانشجوي دوره كارشناسي ارشد رشته محيط زيست. دانشگاه واحد علوم وتحقيقات خوزستان
2- عضو هيات علمي دانشگاه علوم وفنون دريايي خرمشهر
3- عضو هيات علمي پزوهشكده آبزي پروري جنوب كشور
marybiot@yahoo.com

٩٣
مقدمه

گل خورك ها ماهيان استخواني متعلق به خانواده گاوماهيان بوده كه با زندگي دو زيستي در سواحل گلـي سـازگاري
يافته اند. شاخص بسترهاي گلي و جنگل هاي حرا محسوب مي شوند. طبق بررسي سرمديان درسـا ل1380، گسـتره
پراكنش آنها درجهان درمناطق جزر و مدي از ژاپن تا هند شرقي، جزاير جنوبي اقيانوس آرام در هند، آفريقاي شـرقي
و استراليا و همچنين جنگل هاى حرا از غرب آفريقا به سوى شرق تا پاپوآى گينه جديد و در ايـران گسـتره پـراكنش
آنها عمدتاً در پهنه هاي گلي مناطق گرمسيري و نواحي جزر و مدي محدوده خوريات در استان خوزسـتان و جنگـل
هاي حرا در مناطق ساحلي هرمزگان شناخته شده است.
اين ماهيان اغلب كفزي و ساكن آب هاي كم عمق ساحلي و حاشيه مناطق جزر و مـدي مـي باشـند ولـي تـا عمـق200متر نيز گونه هايي از آن مشاهده و جمع آوري شده است. اين ماهيان به علت تراكم زياد زيستگاهي، در حاشـيه
دريا، خورها و كانال هاي ساحلي و حوضچه اي، در محل تأثير جزر و مدي زندگي مي كنند. حتي يك جـنس از آنهـا
قادر است توسط باله هاي شكمي از درختان مانگرو بالا برود و خود را به شاخه ها برساند (اقدام، 1387). گل خـورك
ها آب را براي تغذيه در دشت هاي گلي كه درجزر هاي كوتاه در پست ترين بخش ظاهر مي شـود تـرك مـي كننـد.
اين ماهي ها قادر به بقا درخارج از آب براي يك مدت زمان طولاني مي باشند، زيـرا از طريـق فعاليـت هـاي تغييـر
يافته ي آبششي خود، هواي اتمسفر را تنفس مي نمايند(0002 .,.(Aguilar et.al
اغلب رژيم غذايي بسيارمتنوعي دارند كه از جلبك، مواد آلي در حال پوسيدگي و بي مهرگان كوچك و سخت پوستان
تشكيل شده است. اما بعضي ازگونه ها شكارگربوده و عمدتاً از ماهي تغذيه مي نمايند و به خوبي با زندگي درمنطقـه
ساحلي كه نيمه خاكي مي باشند، سازگار شده اند (اقدام، 1387). گل خورك ها جزء غالب ترين لاروماهيـان (بـيش
از08 درصد) در خوريات استان خوزستان و سـواحل جنـوبي ايـران محسـوب مـي شـوند(دهقـان مديسـه، 1377)،
زيستگاه مشتركي با بسياري از گونه هاي تجاري در منطقه (ميگو ، انـواع مـاهي و…) دارنـد و از آنجـائيكه در ايجـاد
حفره، رسوب گـذاري، احيـا مـوادآلي بسـتر و چـرخش مـواد مغـذي بـه لايـه هـاي بـالايي آبهـا توسـط(پديـد ه Bioturbation) نقش موثري دارد، لذا حضور آن را به عنوان يك حلقه اتصال بسيار مهم در شبكه غـذايي، مـي تـوان
مهم تلقي كرد. همچنين با توجه به اينكه ماهي گل خورك در ايران غير خ ـوراكي و Boleophthalmus dussumieri
در سواحل چوئبده آبادان پرداخته و نوع رژيم غذايي آن را گياهخواري تعيين كرد.
بر اساس تحقيقاتي كه توسط Vaughanو Clayton درسال1987در سواحل كويت بر روي رژيم غذايي
صورت گرفت، به ترتيب گوشتخواري و Periophthalmus waltoni و Boleophthalmus dussumieri گونه هاي
گياهخواري با نوع غذاي غالب جلبكها و دياتومه ها مشخص گردند، بر اساس مطالعات صورت گرفته
دركره، محتويات معده Boleophthalmus Pectinirostris به طور عمده از جلبك هاي خانواده دياتومه ها
تشكيل شده بودRya,1995)).
Aguilar و همكاران تحقيقي(2000) بر روي واكنش تهويه اي ماهي گل خورك Periophthalmodon
schlosseri به تغيير غلظت هاي گازهاي تنفسي هوايي و آبي انجام داده و گونه مذكور از لحاظ رفتار
شناسي در مالزي مورد بررسي قرارگرفت. درنهايت شايان ذكر است كه، توصيف رژيم غذايي ماهي و ساير
مهره داران به شدت تحت تاثير انتخاب روش مورد استفاده در تعيين اهميت نسبي يا سهم هر طعمه در
رژيم غذايي مي باشد زيرا رايج ترين اندازه گيري هاي انجام شده(فراواني عددي، تعداد و تناوب حضور و
اندازه گيزي هاي حجم يا وزن ) انواع مختلفي از اطلاعات را درخصوص زيستگاه تغذيه در اختيار ما قرار
مي دهند ( .(Cortés, 1997 پژوهش حاضر به منظور بررسي تغييرات فصلي رژيم غذايي ماهي گل خورك
مذكور شكل2(و3) از طريق بكارگيري شاخص وقوع در منطقه خور سماعيلي از انشعابات خور موسي در
استان خوزستان و درشهرستان ماهشهر صورت پذيرفته است.

شكل1: نقشه منطقه مورد مطالعه (خور سماعيلي) در خورموسي با نقطه قرمز نشان داده شده است .

شكل2 : ماهي گل خورك گونه Periophthalmodon schlosseri صيد شده از خور سماعيلي در سال مورد بررسي(1387-1388) (عكس از نگارنده)

شكل3: نماي ظاهري ازپهلو، سينه و پشت بدن ماهي گل خورك گونه P.schlosseri از خور سماعيلي در سال مورد بررسي(1387- 1388) (عكس از نگارنده)

مواد و روش ها
نمونه برداري ازماهي گل خورك به 3 روش دستي، تفنگ بادي و با استفاده ازساچوك ازتير ماه 78 لغايـت بهـار88،
طي4 مرحله در هنگام جزر به صورت تصادفي در خورسماعيلي از خوريات استان خوزستان در بنـدر ماهشـهر ،انجـام
گرديد وجمعاَ 58 قطعه ماهي گل خورك صيد و نمونه هاي صيد شده در هرفصل در ظرف حاوي يـخ بـه آزمايشـگاه
انتقال يافته و سپس مورد زيست سـنجي قرارگرفتـه و يكسـري از خصوصـيات مورفومتريـك آنهـا انـدازه گيـري
شد(.جدول1). درمرحله بعد نمونه ها كالبد گشايي شده و وزن روده پر و خالي ماهي هـا بـا تـرازوي ديجيتـالي مـورد
سنجش قرار گرفت و درمرحله نهايي و از روش عددي براي آناليز محتويات روده آنها استفاده گرديد(Biswas, 1993).
سپس محتويات روده هر نمونه با استفاده از لوپ مورد شناسايي و شمارش قرار گرفت.

جدول1: خصوصيات مورفومتريك اندازه گيري شده درماهي گل خورك گونه P.schlosseri از خور سماعيلي در سال مورد
بررسي(1387- 1388)

Gut.W =Gut weight وزن روده 4 T.L=Total length طول كل 1
Gut.W.F= Gut weightfull وزن روده پر 5 W=Weight وزن كل 2
Gut.W.V= Gut weightvoid وزن روده خالي 6 Gut.l=Gut length طول روده 3

درهمين راستا از دو شاخص ذيل براي تعيين نوع آيتم هاي غذايي مصرف شده درماهي گل خورك استفاده گرديد.
1- شاخص نسبت طول روده(RLG)
شاخص خوبي در ارتباط با نوع يا طبيعت غذاي خورده شده مي باشد كه با افزايش سهم مواد گياهي افزايش مي يابد
.(Hussainy, 1949)
طول كل ماهي/ طول روده =RLG
اگر RLGاز 1 كوچكتر شود ماهي گوشتخوار است و اگر مقدارش بيش از 1 شود تمايل به گياهخواري دارد و درحد
متوسط، ماهي تمايل به همه چيز خواري دارد.
2- (occurrence Index)شاخص وقوع
اين شاخص كه شاخص فراوني طعمه نيز ناميده مي شود به صورت درصد بيان مي شود(Euzen, 1986).
Fp = Nsj × 100/Ns
=Fp شاخص وقوع
= Nsj تعدادروده هايي كه داراي آيتم j مي باشند. =Ns تعدادكل روده هايي كه داراي غذا مي باشند.
* اگر شاخص وقوع بيش از 50% باشد آيتم مورد نظر غذاي اصلي است.
* اگر شاخص وقوع بين 50% و10% باشد،آيتم مورد نظر غذاي فرعي است.
* اگر شاخص وقوع كمتر از10% باشد، آيتم مورد نظر غذاي اتفاقي است.
دراين پژوهش جهت بررسي آماري داده هاي حاصل از نمونه برداري از نرم افزارآماري تحت ويندوز SPSS درسطح
اطمينان 59 درصد و نيز به منظور انجام كليه محاسبات مورد نياز و رسم نمودارهاي لازم از نرم افزارExcel، استفاده
گرديد.

نتايج
بر طبق نتايج حاصل از زيست سنجي و كالبدگشايي كل ماهيان گل خورك صيد شده، 58 قطعه متعلق به گونه Periophthalmodon schlosseri با ميانگين طول كل28/0±41/01 سانتي متر، ميانگين وزن 66/0±73/8گرم ،
متوسط شاخص طول نسبي روده 05/0±98/0بدست آمد (جدول2).
جدول2: نتايج زيست سنجي و بررسي 58 قطعه ماهي گل خورك گونه P.schlosseri در خور سماعيلي در سال مورد بررسي(1388-1387)
ميزان تركيبات
غذايي روده شاخص طول نسبي روده طول روده (cm) وزن ماهي (gr) طول كل
ماهي(cm) ميزان

ميگو 4عدد 0/52 3/3 1/8 6/3 كمينه
خرچنگ 57عدد 1/5 18/5 17/91 14 بيشينه
– 0/98 9/8 8/73 10/14 ميانگين

طبق نتايج حاصل از آناليز محتويات روده و بررسي شاخص وقوع(شاخص فراواني طعمه) و ميانگين درصد فراواني
هريك از آيتم هاي غذايي به ترتيب درصد وقوع در طي يك سال در(نمودار1) آورده شده است.

شكل1: درصد شاخص وقوع (Fp)درماهي گل خورك گونه P.schlosseri در خور سماعيلي در سال مورد بررسي (1388-1387)

نتايج حاصل از بررسي ميزان و نوع فراواني آيتم هاي غذايي مصرف شده در فصول مختلف سال درجدول شماره 3 و
شكل شماره2 و مقايسه درصد شاخص وقوع (شاخص فراواني طعمه) درگونه P.schlosseri درچهـار فصـل در شـكل
شماره 3 آورده شده است.

جدول3 : ميزان و نوع فراواني آيتم هاي غذايي مصرف شده توسط ماهي گل خورك گونه P. schlosseri به تفكيك فصول مختلف در سال مورد بررسي(1388- 1387)
زمستان ( تعداد=62)
پاييز( تعداد=12)
تابستان( تعداد=9)
بهار ( تعداد=92)
فصل نوع آيتم غذايي
فراواني فراواني فراواني فراواني
17 11 4 16 صدف
4 3 4 11 حشره
22 9 41 32 خرچنگ
5 3 1 0 ميگو

شكل2: مقايسه فراواني آيتم هاي غذايي مصرف شده در ماهي گل خورك گونه

درخور سماعيلي در فصول مختلف سال مورد بررسي (1388-1387)

شكل3: مقايسه درصد شاخص وقوع آيتم هاي غذايي مصرف شده در ماهي گل خورك گونه P.schlosseriدر خور سماعيلي در فصول مختلف سال مورد بررسي (1388-1387)

نتايج بررسي ماتريس همبستگي پيرسون بين خصوصيات مورفومتريك اندازه گيري شده در ماهي گل خورك مورد
مطالعه و2 شاخص هاي مورد بررسي بيان داشت كه : تنها (شاخصRLG) رابطه معني داري با پارامتر طول روده
ماهي نشان مي دهد. طبق بررسي ماتريس همبستگي پيرسون جدول شماره6 ، از ميان پارامترهاي بررسي شده ،تنها بين پارامتر طول روده مورفومتريك با شاخصRLG رابطه معني داري درسطح 99/0مشاهده گرديده است،
همچنين بين ساير پارامترهاي مرفومتريك ماهي (مانند: طول ماهي، طول روده، وزن ماهي) نسبت به يكديگر نيز
رابطه معني داري درسطح 10/0 مشاهده شده است.
جدول 6: ماتريس همبستگي پيرسون بين برخي از پارامترهاي مرفومتريك در ماهي گل خورك گونه
P.schlosseri و شاخصRLG در خور سماعيلي در فصول مختلف سال مورد بررسي (1388- 1387)
شاخصRLG طول روده وزن ماهي طول ماهي پارامتر
-0/204(**) 0/495(**) 0/942(**) 1 طول ماهي
-0/186(**) 0/467(**) 1 0/942(**) وزن ماهي
0/731(**) 1 0/467(**) 0/495(**) طول روده
1 0/731(**) -0/186(**) -0/204 (**) شاخصRLG

**معني داري درسطح١٠/٠
٠
بحث و نتيجه گيري
دراين بررسي با توجه به اينكه ميانگين شاخص نسبي طول روده دركل ماهيان صيد شده كمتر از يك مي باشد
بنابراين، ماهي گوشتخوار بوده و نتايج حاصل از بررسي شاخص وقوع(Fp) در گونه مذكور نيز اين مطلب را تاٌٌييد
مي كند. بررسي رژيم غذايي ماهي گل خورك نشان داد كه احتمالا َ4 آيتم غذايي مختلف در تمامي فصول سال
مورد تغذيه اين ماهي قرار گرفته است ،كه از راسته سخت پوستان ،خرچنگ گرد، به عنوان عمده ترين غذاي
ترجيحي (اصلي) با درصد وقوع08 درصد و پس از آن از راسته دوكفه اي ها صدف با درصد وقوع 65/5 درصدي و
حشره و ميگو به ترتيب با 9/ 52 و/6 01 درصد امكان وقوع در روده، غذاهاي فرعي را در رژيم غذايي ماهي گل
خورك تشكيل مي دهند.از آنجائيكه بيشترين درصد وزن محتويات روده گونه P.schlosseri با درصد وقوع بالاي 05
درصد را درطول سال ، خرچنگ تشكيل مي دهد، بنابراين بايستي اهميت اين گونه ماهي گل خورك را در كنترل زيستي اين موجود بسيار مهم و خطير دانست .علت انتخاب اين سخت پوست(خرچنگ) به عنوان آيتم اصلي غذايي،
مي تواند به خاطر فراواني بالاي آن درمنطقه ،حركات كند ، اندازه بزرگتر و شايد هضم راحت ترآن نسبت به
سايرآيتم هاي غذائي موجود درمنطقه باشد(بيرشتين وهمكاران، 1968).
درسال1380 سرمديان نوع رژيم غذايي ماهي گل خورك گونه Boleophthalmus dussumieri موجود درسواحل
چوئبده آبادان را گياه خواري تعيين كرد. با توجه به اشگال 3تا 6 دربخش نتايج، درفصل بهار خرچنگ، صدف
وحشره به ترتيب با درصد وقوع 9/57%، 71 /55% و/8 31% آيتم هاي غذايي اصلي وفرعي را تشكيل دادند.
درفصل تابستان خرچنگ به ميزان 100 درصد وقوع در تمامي روده ها آيتم اصلي، صدف، حشره و ميگو به ترتيب
با درصد وقوع44 /44%، 33/33%، 11/11% آيتم هاي فرعي غذايي را تشكيل مي دهند.
درفصل پاييز، خرچنگ و صدف وحشره و ميگو بادرصد وقوع7/66%، 4/25%، 50/19% و3/14% به ترتيب آيتم هاي
غذايي اصلي وفرعي محسوب مي شوند. درفصل زمستان 4 آيتم غذايي با درصد وقوع متفاوت5/88%، 4/65% ،13/42% و32/19% مشاهده شد كه به ترتيب خرچنگ و صدف با مقادير بالاي 05 درصد به عنوان غذاي اصلي و
حشره و ميگو با درصد وقوع كمتر از 05 و بيش از 01 درصد غذاي فرعي را تشكيل مي دهند. در بررسي حاضر آيتم
غذايي با درصد وقوع كمتر از 01 درصد مشاهده نگرديده است. بنابراين ماهي مذكور فاقد غذاي اتفاقي مي باشد كه
در بررسي نتايج نشان مي دهد، درسه فصل تابستان ،پاييز و زمستان بيشترين تعدد آيتم هاي غذايي در گونه P.schlosseri شامل تغذيه از 4 آيتم غذايي مذكور مشاهده شده است كه ،مي تواند نشانگر شرايط مطلوب محيط
براي حضور اين جانوران و دسترسي بالا به آنها، درمنطقه مورد مطالعه باشد. اما مشاهده ناچيز برخي از آيتم هاي
غذايي مانند حشره در فصل بهار و ميگو در تابستان و پاييز يا عدم مشاهده برخي آيتم ها مانند ميگو، در فصل بهار
مي تواند ناشي از عوامل و دلايل مختلف مانند:
تغييرات فصلي، ميزان دسترسي كم وشرايط آب و هوايي متغير محيط و تغذيه شدن توسط رقباي احتمالي و …
باشد كه، تعيين دقيق آن نياز به كسب تجارب طولاني و اجراي پروژه ها و كارهاي عملي عميقي در زمينه اكولوژي
اين گونه هاست. نتايج حاصل از ضريب همبستگي پيرسون بين هريك از خصوصيات مورفومتريك ماهي گل خورك
و شاخصRLG بيان داشت كه: تنها بين پارامتر طول روده و شاخص مذكور، رابطه خطي، مستقيم و معني داري
درسطح10/0 وجود دارد. يعني به طور قطع، افزايش يا كاهش اين پارامتر( طول روده)، اثر مستقيمي بر روي افزايش
يا كاهش ميزان شاخص RLG خواهد گذاشت .
همچنين بين ساير پارامتري مورفومتريك (طول ماهي، وزن ماهي، طول روده) بررسي شده نيز با يكديگر نيز رابطه خطي و معني داري درسطح 10/0 مشاهده شده است. در واقع مطلب فوق نشان از تاثيرگذاري مستقيم ميزان هر يك از پارامترهاي مرفومتريك ماهي گل خورك برديگري دارد.

سپاسگزاري
بدين وسيله از زحمات جناب آقاي دكتر رجب زاده به دليل همكاري در نمونه برداري و ساير دوستاني كه ما را در اين پژوهش ياري نمودند، تشكر و قدرداني مي نمايم.

منابع 1-اقدام، ن ،.1387، شلمبويا بوشلمبو (mudskipper). هفته نامه نسيم جنوب – بوشهر.
2-بيرشتين، واي.آ ،.وينوگراد. وا. ال.جي ،.كونداكوف،ان،ان،.كون، ام.اس.، آستاخوا، تـ ي.وي.وان .دومـانوا، ان ،.1968. اطلس بي مهرگان درياي خزر. انتشارات صنايع غذايي مسكو. ترجمه دليناد، ل ،ونظري، ف. 1379.موسسه تحقيقات شيلات ايران، تهران، 610 صفحه.
3- سرمديان، س.، 1380.(بررسي بيواكولوژي ماهي گل خورك Mudskipper درسواحل چـ وئبده آبـادان و تـاثيراتآن برتوليد ميگو. پايان نامه كارشناسي ارشد،دانشكده علوم فنون دريايي خرمشهر، 112صفحه.

4. Aguilar, N., Ishimatsu, A., Ogawa, K., Huat, K., 2000. Aerial ventilatory responses of the mudskipper, Periophthalmodon schlosseri, to altered aerial and aquatic respiratory gas concentrations, comparative bioch emistry and physiology, PP 285-292.
5. Biswas, S.P., 1933. Manual of methods in fish biology.South Asian Publisher Pvt Ltd. New Delhi., PP.157.
6. Chen, L.C., 1990. Aquaculture in Tiwn, Fishing News books oxford, PP.273.
7. Clayton, D.A., 1987. Why mudskippers build walls, in behaviour, Vol.102, PP. 185-195., Clayton, D.A,. and Vaughan, T., 1986. Territorial acqisition in the mudskipper Boleophthalmus boddarti, Teleostei, Gobiidae on the mudflats of Kuwait, Journal of Zoology, London,. PP.42-47.
8. Cortés, E,. 1997. A critical review of methods of studying fish feeding based on analysis of stomach contents: application to elasmobranch fishes. Can. J. Fish. Aquat. Sci. 54: 726–738.
9. Euzen, O., 1987. Food habitats and diet composition of some fish of Kuwait balletion of marine science, PP. 65-85.
10. Hile, R., 1936, Age and growth of the Cisco, leucithys artedi, Lesuent, in the lakes on the north-eastern.High londs, Wisconsi. Bull. US. Bur. ish, NO. 48, PP. 211-317.
11. Hussainy, A.H., 1949. On the functional morphology on the alimentary track of some fishes in relation to difference in their feeding habits. Quart. J. Mieor. Sci. 9(2) pp.190-240.
12. Rya, B.S, I.S,. kim and Y. chio., 1995. Ecology and life history of Boleophthalmus pectinirostris in korea, in: Journal korenfish-soc., 28, NO. 3. PP. 316-324.
Study on the Seasonal Change of the Diet in Periophthalmodon schlosserii According to Occurrernce index in Samaeily Intertidal coast of Mahshahr

Zeinab-sadat Mohammadpour1, Seid Mohammadbagher Nabavi2, Simin Dehghan Madiseh3
1- Science and Research Branch-khuzestan, Islamic Azad university
2- Marine Science and Technology University, Khoramshahr, Iran 3-South of Iran Aquaculture Research Center, Ecology Division

marybiot@yahoo.com

Abstract
In this study, seasonal changes in the diet of mudskipper fish (Periophthalmodon schlaosseri) in the coost of Samaeily creek was studied. Fishes were captured by sachook and air gun during a year from summer 2008 to spring 2009. After studing biological Parameters, the gut content of samples were investigated. The result of investigating the gut contents of 85 samples and occurrence index showed that crabs with 80% frequency was the main food for this species and other supplementaries food according to their frequency were mussle, insect and shrimp and any accidental food item was not obseved.

Key words: Food diet, Mudskipper fish, periophthalmodon schlosseri, Samaeily creek